آیا قرارداد بدون شاهد اعتبار دارد؟

از گذشته تا امروز، در محکمه های مختلف و نظام های متفاوت حقوقی همواره یکی از دلایل اثبات در دعاوی، شهادت بوده است.
در دعوا های مختلف، تعدادی شاهد به نفع یکی از طرفین شهادت می دهند و حکم را به نفع او می گردانند.
در این نوشته قصد داریم تا با مفهوم شهادت و شرایط شاهد بیشتر آشنا شویم و به این سوال پاسخ دهیم که آیا قرارداد بدون شاهد اعتبار دارد یا خیر؟

شهادت چیست؟

تعریف حقوقی شهادت عبارت از خبری است که شخصی به نفع یک طرف دعوا و به ضرر طرف دیگر می دهد. اعتبار شهادت در نظام های حقوقی مختلف با هم فرق می کند، اما در تمام نظام های حقوقی و حتی شاید بتوان ادعا کرد که در طول تاریخ، شهادت همیشه در نظر قاضی موثر بوده است.
ویژگی های شاهد کسی که شهادت می دهد باید دارای ویژگی هایی باشد که این ویژگی ها ارتباط مستقیمی با صحت شهادتش دارند.

 

ویژگی های شاهد عبارت است از:

۱-بلوغ: شاهد در محکمه باید بالغ باشد، یعنی برای بانوان ۹ و برای مردان ۱۴ سال تمام هجری سن وجود داشته باشد.

2- عقل: شاهد نباید مجنون باشد. کسی که شهادت می دهد باید در صحت کامل عقلانی به سر ببرد، یعنی نه جنون دائمی داشته باشد نه جنون ادواری.

3- ایمان: منظور از ایمان این است که شاهد باید شیعه دوازده امامی باشد و نه غیر از آن.

4- طهارت مولد: منظور از طهارت مولد این است که شخص شاهد حلال زاده باشد.

5- عدالت: عدالت نیز یک مفهوم فقهی است و تفاوت های زیادی با آن چه در بین مردم به عدالت شناخته می شود، دارد. عدالت یعنی شخص مرتکب گناهان کبیره نباشد. البته پر واضح است که کسی نمی تواند مطمئن باشد شخص گناه کبیره را انجام داده یا نداده است اما همین که به این امر شهرت نداشته باشد کافی است.

6- عدم وجود انتفاع شخصی یا رفع ضرر از وی: اگر مشخص شود که شخص شاهد از شهادتش نفعی می برد یا ضرری را از خود دفع می کند شهادتش پذیرفته نیست.

7- عدم وجود دشمنی بین شاهد و طرفین دعوا: شاهد همان طور که نباید سودی از شهادتش ببرد، نباید دعوا و خصومتی نیز با طرفین دعوا داشته باشد.

8- عدم اشتغال به تکدی و ولگردی: شاهد نباید ولگرد یا متکدی باشد. تا به این جای نوشته نکاتی کلی درباره شهادت مطرح شد که بیشتر مربوط به دعاوی بود. در این قسمت می خواهیم اعتبار قرارداد بدون شاهد را بررسی نماییم.

آیا قرارداد بدون شاهد اعتباری دارد؟

در قانون مدنی، عقود (قراردادها) را به اعتباری می توان به سه دسته تقسیم کرد؛ رضائی، عینی و تشریفاتی.
الف) عقد رضائی: عقد رضائی همان طور که از نامش پیداست، تنها به توافق طرفین نیاز دارد. بسیاری از رفتار های ما در طول روز، ذیل عقود رضایی مطرح می شود.

برای مثال خرید های روزانه ما به این شکل است؛ بدون تشریفات خاصی مبلغ مورد نظر را می دهیم و نان می خریم. بدون کلمه اضافه ای.

ب) عقد تشریفاتی: عقود تشریفاتی از نمونه عقد هایی هستند که اعلام توافق در آن ها نیازمند یک سری الفاظ خاص و رویه خاص است. در این عقود اگر الفاظ و تشریفات به درستی اجرا نگردند، عقد صحیح نخواهد بود.
برای مثال عقد نکاح (ازدواج) عقدی تشریفاتی است زیرا نیازمند ثبت است. همچنین خرید و فروش ملک و ماشین نیز از آن جا که نیازمند ثبت مال مورد معامله است تشریفاتی می باشد.

ج) عقد عینی: عقد عینی را می توان نمونه ای از عقد تشریفاتی دانست. در عقد عینی تحویل دادن مورد معامله شرط صحت معامله است.

حتی در صورتی که قرارداد مد نظر ما یک قرارداد تشریفاتی باشد، وجود شاهد در آن الزامی نیست.
معنی این حرف این است که در هر قرارداد، چه تشریفاتی چه غیر تشریفاتی، امضاء و اثر انگشت طرفین قرارداد برای قابل استناد بودن آن عقد کافی است. مگر برخی قرارداد ها که قانون وجود شاهد را در آن الزامی می داند و بدون شاهد آن را باطل می داند.
در ادامه اعتبار قرارداد بدون شاهد را در دو مورد مختلف بررسی می نماییم.

الف) آیا مبایعه ای که بدون شاهد و به شکل دستی تهیه می شود معتبر است؟

بسیاری از مواقع طرفین یک قرارداد، بدون مراجعه به دفتر اسناد و اصطلاحا به صورت دستی اقدام به امضای قرارداد می کنند.
این قرارداد ممکن است با یا بدون امضای شاهد ها امضاء شود. حال سوال این است که آیا قرارداد بدون شاهد اعتبار دارد یا خیر؟

در پاسخ به این سوال در این شرایط باید گفت این قرارداد کاملا رد نمی شود و اعتبار دارد، اما اگر در آن تشکیک شود و به محکمه برسد اثبات معتبر بودنش بدون امضای شاهد کارسختی خواهد بود.
در این مواقع اسناد پرداخت شاید بتوانند مورد استناد قرار بگیرند و به اثبات ادعا کمک کند.

ب) صحت قرارداد اجاره بدون شاهد

عقد اجاره از جمله قرارداد های بسیار مهم است که در جامعه متداول می باشد.
قرارداد های اجاره باید طبق قانون روابط موجر و مستاجر مصوب ۱۳۷۶ منعقد گردد. در ماده ۲ این قانون ذکر شده که قرارداد های اجاره را دو شاهد گواهی می نمایند.
نکته ای که جدا از شرایط شاهد وجود دارد این است که اجاره نامه ی بدون شاهد نیز معتبر است. پس قانون به چه دلیلی حرف از دو شاهد می زند؟
حقیقت این است که وجود دو شاهد در قرارداد اجاره به نوعی اعتبار آن را افزایش داده و کار را برای طرح دعاوی مرتبط مانند درخواست حکم تخلیه راحت تر می نماید.

جمع بندی

شهادت ابزاری بسیار قدیمی برای اثبات دعاوی در محاکم قضایی است. البته میزان اعتباری که به شهادت داده شده در نظام های حقوقی مختلف، متفاوت است.
شاهد باید شرایطی داشته باشد تا شهادتش معتبر و قابل استناد باشد.
قرارداد ها در اعتباری، به سه دسته ی رضائی، تشریفاتی و عینی تقسیم می شوند که هر یک شرایط خاص خود را دارند.
بجز برخی از عقود خاص مانند ازدواج و قرارداد های دولتی، مابقی قرارداد ها نیاز به ثبت رسمی و وجود شهود ندارند. اما وجود شاهد باعث افزایش اعتبار یک قرارداد در محاکم می شود.

سایت دکتر الهام زارعی